PİRHA-AKP tarafından KHK ile 28 Eylül 2016’da kapatılan TV10’un Alevi toplumu üzerindeki etkisine dair onlarca örnekten bir tanesi Çamalan’da yaşandı. Adıyamanlı Abuzer Kaplan, TV10’da izlediği program sonrası Tahtacı Alevi köyü olan Çamalan’a yerleşti. “TV10 Alevilerin sesiydi, bir programı hayatımızı değiştirdi” diyen Kaplan, TV10’un önemine dikkat çekti.
Alevilerin sesi TV10, Kanun Hükmünde Kararname’yle (KHK) 28 Eylül 2016’da kapatılırken, yayın hayatı boyunca bir çok ilk gerçekleştirdi. Alevilerin hak mücadelesini yansıtan TV10 aynı zamanda Alevilerin yaşamına da önemli etkilerde bulundu. TV1o’da izlediği bir programdan etkilenip Çamalan’a yerleşen Abuzer Kaplan, TV10’nun yaşamlarındaki yerini anlattı.
TV10’U İZLEDİ, ÇAMALANA YERLEŞTİ!
Adıyamanlı Abuzer Kaplan, TV10’da izlediği program sonrası Mersin’in Tarsus ilçesine bağlı Tahtacı Alevi köyü olan Çamalan’a yerleşti. Verdiği karardan mutlu olduğunu anlatan Kaplan, “TV10’u seyrediyordum. Programda Çamalan köyü anlatılıyordu. Bende yerleşebilirim dedim ve bir kaç yıl sonra yerleştim” dedi.
“TV10 ALEVİLERİN SESİYDİ”
TV10’nun Alevi köylerini tek tek gezmesinin Alevi toplumu açısından önemli olduğunu aktaran Kaplan, “TV10 Alevilerin sesiydi, bir programı hayatımızı değiştirdi. Alevilerin nerelerde yaşadıklarını, kültürlerini, geleneklerini bu programlar sayesinde öğrendik. Bu da bizi toplum olarak güçlü kılıyor” diye ifade etti.
Çamalan Cemevi’nin her zaman açık olduğunu da belirten Kaplan, “Perşembe akşamları bir araya geliyoruz. Cemimizi yapıyoruz, lokmalarımızı paylaşıyoruz. İnancımızı yaşıyoruz. Bu da bizi mutlu ediyor” ifadelerine yer verdi.
PİRHA- Hatice Çataloğlu, gençliğinin özlemini fotoğraflarda gideriyor. Arkadaşlarıyla birlikte 40 yıl önce çektirdiği fotoğraf Tarsus Çamalan Cemevi’nde sergilenirken, her fotoğrafın önünden geçen Çataloğlu, kültürün ve inancın gelecek nesillere aktarılmasının önemini vurguluyor.
Tahtacı Aleviler, Toroslardan Kaz Dağlarına uzanan yaşamlarında inancını ve geleneklerini geçmişten günümüze aktarmayı tüm asimilasyon politikalarına rağmen başarmışlar. Tahtacılar günümüzde, konar-göçer yaşamdan yerleşik düzene geçse de, yaşamlarını kurdukları köylerde kültürlerini ve inançlarını sürdürüyor.
O köylerden biri de Mersin’in Tarsus ilçesine bağlı Çamalan Köyü. Yüzyıllar boyunca Tahtacılara yurt olan Torosların eteklerindeki Çamalan’da yurttaşlar kültürlerini ve Alevi inancını sürdürmeye devam ediyor.
Tahtacı Alevilerin en önemli simgelerinden biri Üç Etek. Günlük yaşamlarında, düğünlerde ve özel günlerde giyilen üç etek, şimdilerde sadece daha az kullanılır noktada.
Çamalan köyünde yaşamını sürdüren Hatice Çataloğlu,PİRHA mikrofonuna, Çamalan Cemevi‘nde bulunan fotoğrafın hikayesini anlattı.
“KÜLTÜRÜN VE İNANCIN GELECEK NESİLLERE AKTARILMASI ÖNEMLİ”
Hatice Çataloğlu, gençliğinin özlemini fotoğraflarda gideriyor. Arkadaşlarıyla birlikte 40 yıl önce çektirdiği fotoğraf cemevinde sergilenirken, her fotoğrafın önünden geçen Çataloğlu, o günleri özlediğini belirtiyor.
Fotoğrafın hikayesini anlatan Çataloğlu, düğünlerde, bayramlarda kadınların üç etek giydiğini hatırlatarak, “Hatıra olsun, geleceğe bir anı kalsın diye çektik. Kültürün ve inancın gelecek nesillere aktarılması önemli. Bazılarını yapıyoruz, bazılarını ise yarım yamalak yapıyoruz. Mutlaka geleneklerimizi sürdürürüz” diyor.
Bayramlarda mutlaka ellerine kına yaktıklarını söyleyen Hatice Çataloğlu, insanların o yıllarda daha samimi olduğunu ve birbirine güvendiklerini ifade ediyor. Çataloğlu, gençlere kültürün ve inancın aktarılmasının önemine dikkat çekiyor.
PİRHA-Çamalan Cemevi Başkanı Refik Deviren, ‘Alevi Diyaneti’ olarak adlandırılan Alevi Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın maaşlı dedeler bulma girişimlerine karşı olduklarını söyledi. Deviren, “Cemevinde hizmetlerin bir bedel karşılığında olmasına karşıyız. Gerçek bir Alevi dedesi parayla bu hizmeti yapmaz. Maaşı kabul eden dedeleri de tanımıyoruz, cemevimize kabul etmiyoruz” dedi.
Türkiye’de Alevi inancının ve ibadethanesinin hala devlet tarafından tanınmadığı bir süreç yaşanıyor. Alevi toplumunun; zorunlu din dersinin kaldırılması, cemevine ibadethane statüsü verilmesi, eşit yurttaşlığı içeren yeni bir anayasanın yapılması, Alevilere karşı işlenen nefret suçlarının açığa çıkarılması ve nefret suçlarının önüne geçilmesi için gerekli hukuki tedbirlerin alınması, Alevilere karşı yapılmış olan kıyım, katliam ve asimilasyon uygulamalarıyla yüzleşilmesi, gerek kamu kaynaklarının ve gerekse kamu kadrolarının liyakat, adalet ve eşitlik ilkelerine göre dağılımının sağlanması gibi temel talepleri var. Ancak bu talepler hükümet tarafından yerine getirilmiyor, mahkeme kararları bile tanınmıyor.
Alevi toplumunun ve örgütlerinin taleplerini görmezden gelen AKP hükümeti, 9 Kasım 2022 tarih ve 32008 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 112 numaralı cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde Alevi Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nı kurdu. Başkanlığın görev alanındaki çalışmalarını değerlendirmek ve önerilerini bildirmek üzere başkan ve 11 üyeden oluşuyor. Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanı, aynı zamanda danışma kuruluna da başkanlık ediyor. Danışma kurulu üyeleri, hükümetin seçtiği kişilerden oluşuyor ve cumhurbaşkanı tarafından 3 yıllığına seçiliyor.
Neredeyse tüm Alevi örgütleri, ‘Alevi Diyaneti’ olarak adlandırdıkları Alevi Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı‘na büyük tepki gösterdiler.
İki yıldır yüzlerce cemevini dolaşarak liste tutan, Aleviliği bir inanç olarak görmeyen ve kültürel bir öğeye indirgeyen AKP hükümeti, bir ekip oluşturup Alevi köylerini, cemevlerini ve dernekleri dolaşarak maaşlı dedeler, elemanlar arıyor.
Aleviler ise, AKP iktidarının Alevileri, Alevi inancını kontrol altına almayı ve Alevileri bölmeyi hızlandıran bu çalışmalarına tepkilerini yükseltiyor.
Çamalan Cemevi Başkanı Refik Deviren, ‘Alevi Diyaneti’ olarak adlandırılan Alevi Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı’nın maaşlı dedeler bulma girişimlerini PİRHA’ya değerlendirdi.
“CEMEVİNDEKİ HİZMETLERİN BİR BEDEL KARŞILIĞINDA OLMASINA KARŞIYIZ”
Çamalan Cemevi’nde hizmetlerin kurulduğu günden bu yana ücretsiz yürütüldüğünü belirten Deviren, “12 yıldır cemevimizde Pir Hasan Kılavuz ve sonradan yetişen rehberimiz Cumali Can tarafından hizmetler hiçbir karşılık beklenmeden yapılıyor. Bizler bu hizmetlerin bir bedel karşılığında olmasına karşıyız” dedi.
“GERÇEK BİR ALEVİ DEDESİ PARAYLA BU HİZMETİ YAPMAZ”
Çamalan Cemevi Başkanı Refik Deviren, ibadet ve hizmetlerin aşk ile olması gerektiğinin altını çizerek, “Para karşılığı yapılan hizmet hizmet değildir. Laik bir devlette kesinlikle hiçbir din görevlisinin maaş almaması gerektiğini düşünüyoruz. Devletin vereceği maaşa meyleden, kendisine dede diyenler var. Gerçek bir Alevi dedesi parayla bu hizmeti yapmaz. Bu maaşı kabul eden dedeleri de tanımıyoruz, cemevimize kabul etmiyoruz” ifadelerine yer verdi.
Alevi toplumu ve kurumları Muharrem (Yas-ı Kerbela) orucunun ardından aşure kazanlarını kurmaya devam ediyor.
Mersin’in dağ köylerinden Tahtacı Alevilerin yoğunlukta yaşadığı Çamalan köyünde bulunan cemevinde aşure lokmaları paylaşıldı. Alevi kurum başkanları ve yöneticilerin katıldığı lokma paylaşımında semahlar dönüldü, aşure lokmaları odun ateşinde kaynatılıp paylaşıldı.
PİRHA-Öğretmen Zeliha Kelekçi, Tahtacı kültürü olan mengi oyunu hakkında üç yıllık çalışmasını şimdi cemevinde çocuklarla paylaşıyor. Kelekçi, verdiği mesajda ise “Eğer bir kültürü yaşatmak istiyorsanız sadece cemevi yapmakla olmaz. Bizim gibi orta yaşa gelmiş olanlar, bunu gençlere ve çocuklara aktarmamız gerekiyor” diyor.
Mersin’in Tarsus ilçesine bağlı Çamalan köyünden Zeliha Kelekçi, kendi köyünde öğretmenlik yaptığı üç yıl boyunca Tahtacı Alevilerinin folklörü hakkında çalışmalar yaptı. Kelekçi, 1990 – 1993 yılları arasında kendi köyünde öğretmenlik yaptığı sürede Tahtacı Alevilere özgü ‘Mengi’ oyunu hakkında araştırma yürüttüğünü anlattı.
Öğretmen Zeliha Kelekçi, üç yıllık süreçte Tahtacı kültürünü daha yakından tanıma olanağı edindiğini belirterek ‘Mengi ve Semah’ hakkında yaptığı araştırmaların detaylarını paylaştı. Kelekçi, “Bu konularda çalışmayı bir misyon olarak gördüm” diyerek köylerinin bu kültürünü sonraki nesillere aktarmak için çaba sarf ettiğini anlattı.
TAHTACI ALEVİLERİNDE MENGÜ OYUNU
Zeliha Kelekçi, yaptığı çalışmalara ilk olarak ‘Üç etek’ ile başladığını belirtti. “Köyümüzün ebe ve annelerinin giydiği üç etekler vardı” diyen Kelekçi, öncelikle o üç etekten diktirdiğine dikkat çekti. Öğretmen Zeliha Kelekçi’nin sonraki adımı, köyün yaşlı kadınlarından düğün adetlerini yazmak oldu.
“Bizim düğünlerimizde 1-2 halay dönülürse bir tane de mengi oynanırdı” diyen Zeliha Kelekçi, mengi oyununun semah gibi kadın ve erkeklerin birlikte, halka şeklinde dönerek oynanan bir oyun olduğunu anlattı. Kelekçi, bu oyunun davul ve zurna ile oynandığının da altını çizdi.
MENGİ İLE SEMAHIN AYRIŞIMI
Zeliha Kelekçi, mengi oyununun cemlerdeki semahlardan farkını da anlattı. Enstrüman olarak davul ve zurnanın kullanıldığını ve mengide coşkunun hakim olduğuna işaret eden Kelekçi, şunları anlattı:
“Mengi eğlenerek oynanan bir oyun. Dönerek oynanması dünyanın yuvarlaklığını, mevsimleri, gece ve gündüzleri anlatır. Beraber oynamamız kadın erkek eşitliğini hatırlatır. Birbirimize, kadın-erkek yüz yüze, elimizi havaya kaldırarak oynarız. Hakk’tan aldığımız sevgiyi, yüreğimizle beraber halka, doğaya verme; doğadan ve insandan aldığımız bir olmayı, biz olmayı, Hakk’a verme, ‘adım, yürüyüş, koşma’ anlamına geliyor.
Semahtan farkı ise, semah ile cem yaparken ibadet yapıyoruz. Ama mengi, tahtacılar çam kesmeye gittiklerinde, tahtacılık yaparken önce kurbanlarını keser sonra ise eğlenerek oynadıkları bir oyundur. Semahtan farkı ise sazla da oynanıyor ama davul zurna ile daha bir coşkuyla oynanıyor. Kadın, erkek hep beraber oynuyoruz.”
MENGİ OYUNUNU YENİ NESİLE AKTARIYOR
Öğretmen Zeliha Kelekçi, Tahtacı kültürü olan mengi oyununu günümüzde çocuklara öğrettiğini de anlattı. Eğitimleri cemevinde verdiğini belirten Kelekçi, “Çocuklara kitap okutarak, resim yaptırarak, mengi oyununun anlamını vererek öğretiyorum. Çünkü bu kültürün yaşamasını istiyorum. Eğer bir kültürü yaşatmak istiyorsanız sadece cemevi yapmakla olmaz. Bizim gibi orta yaşa gelmiş olanlar, bunu gençlere ve çocuklara aktarmamız gerekiyor” ifadelerini kullandı.
Öğretmen Zeliha Kelekçi,son olarak Tahtacı Alevilerinde kadınların çalışkanlığına dikkat çekti. Kelekçi, Alevi kültürünün yaşaması gerektiğini belirterek şunları söyledi:
“Tahtacı kültürünü varedebilen, Aleviliğin gelmesini sağlayan kadınların erkeklerle eşit alanda hem ormanda çalışması, hem de kültürü ayakta tutmaları onları güçlü kadınlar yapmış. Erkekler de onları geri plana itmemiş.
Dünyadaki en büyük barışı, adaleti sağlayan Alevi toplumudur. Bu inanç, bu kültür yaşadığı sürece barış olacağını düşünüyorum. Böyle bir kültürde doğmak, yaşamak, büyümek; bu eşitliği hayatına geçirmek, kadın-erkek ayrımı yapmadan, yan yana, yarın yanağından gayrı her şeyi paylaşmak bizim özümüz ve tüm insanlara verdiğimiz mesaj da budur.”
PİRHA-Çamalan Cemevi koronavirüs salgınına dair hükümetin aldığı ‘normalleşme’ kararı sonrası kapılarını yurttaşlara açtı. Cemevi Başkanı Refik Deviren, PİRHA’ya yaptığı değerlendirmede, cemevinin yurttaşların yoğun çabası sonucu kurulduğunu belirterek, misafirhane için destek istedi.
Tahtacı Aleviler Torosların eteklerinden Kaz Dağlarına kadar uzanan dağ silsilesinde yüzyıllardır yaşamalarını sürdürüyor. Ormanlardan yaşamlarını kazanan Tahtacı Aleviler zamanla büyük şehirlere göç etse de inançlarını ve kültürlerini tüm asimilasyonist politikalara karşı korumaya çalışıyor.
10 yılı aşkın süredir devam eden örgütlenme çalışmalarının yanı sıra Tahtacı köylerinde ya var olan cemevleri onarılıp ya da yeni cemevleri inşa ediliyor. Çamalan Cemevi de bu yerlerden biri.
Mersin’in Tarsus ilçesine bağlı Tahtacı Alevi köyünde bulunan Çamalan Cemevinde pandemide ‘normalleşme’ kararı sonrası hizmetlerine başladı. Her Perşembe akşamı köy sakinleri bir araya gelerek muhabbet ediyorlar.
Cemevindeki hizmetlere dair PİRHA’ya konuşan Çamalan Cemevi Başkanı Refik Deviren, 2010 yılında Çamalan Köyü halkı olarak cemevi yaptırma kararı aldıklarını ve zaman içerisinde imece ile cemevini tamamladıklarını belirtti.
Deviren, 2017 yılında da Hacı Bektaş Veli heykelinin Alevi yurttaşların katkılarıyla cemevine yerleştirildiğini aktararak, bundan sonraki süreçte misafirhane projelerinin olduğunu ve belediyelerin ve yurttaşların desteklerini beklediklerini ifade etti.
